Coachen onder de waterspiegel

En kijk dan niet alleen naar het zichtbare deel ofwel de top die boven water uitsteekt. Maar kijk verder, dieper, onder de waterspiegel, daar ligt namelijk de basis ofwel het fundament van iemands doen en laten. Als je de leerling coacht op dat diepere deel, in plaats van alleen op zijn of haar gedrag, bereik je veel meer. Op dat niveau onstaat echt beweging en verandering, je coacht dan op iemands competenties.

Gedrag is samen te vatten als de acties of reacties van mensen op hun omgeving. Er is een onderscheid tussen zichtbaar en onzichtbaar gedrag. Het zichtbare gedrag is meestal duidelijk waarneembaar en kun je onderverdelen in motorisch gedrag (bijvoorbeeld weglopen) of verbaal gedrag (bijvoorbeeld schelden of lachen).

Het onzichtbare gedrag, ook wel het innerlijk gedrag genoemd, kun je verdelen in cognitief gedrag (denken) of emotioneel gedrag (bijvoorbeeld verdrietig of boos voelen). Als je iets dieper kijkt dan wordt het zichtbare gedrag vaak veroorzaakt door ons onzichtbare gedrag. Kort door de bocht: het heeft in veel gevallen meer zin te coachen op het ‘onzichtbare gedrag', aangezien dat doorwerkt in het zichtbare gedrag.

Het ijsbergmodel van McClelland geeft hiervoor handvatten. De bovenkant van de ijsberg bestaat uit twee lagen: gedrag en kennis, eronder zitten vier lagen: overtuigingen, normen en waarden, eigenschappen en motieven. Deze vier onzichtbare lagen kunnen versterkend en ook blokkerend doorwerken op het zichtbare gedrag van de competentie. Met coachen op competentieontwikkeling richt een coach zich met name op het coachen onder de waterspiegel. Krijg je daar beweging, dan volgt de beweging boven in de ijsberg wat je noemt ‘vanzelfsprekend en gratis'.

Overtuigingen ontstaan door verschillende omgevingsfactoren. Zoals je wordt gevormd door de invloed van ouders, docenten, mentoren en andere opvoeders, of van rolmodellen zoals toonaangevende sporters, acteurs of mensen uit de showbusiness. Alles wat zo tot onderdeel is gemaakt van je systeem van overtuigingen heeft invloed op wie je nu bent. Dus ook door studie en ervaring opgedane kennis kunnen je overtuigingen worden bijgesteld. Overtuigingen houden voortdurend de van buitenaf komende boodschappen (of intern in de vorm van zelfkritiek op je denken) tegen het licht. Ze werken als filters voor je waarneming van de wereld om je heen.

Naast overtuigingen zijn ook je normen en waarden een filter die je gebruikt om de informatie te filteren. Normen komt van het latijnse woord norma dat winkelhaak, richtsnoer, maatstaf of regel kan betekenen. Normen zijn concrete richtlijnen voor het handelen; ze regelen het dagelijks sociaal verkeer. Normen vormen de verbinding tussen de algemene waarden (zoals vrijheid, rechtvaardigheid) en de concrete gedragingen. Normen zijn gedragsregels; opvattingen over hoe mensen zich in bepaalde situaties wel en niet dienen te gedragen.

Eigenschappen zijn competenties die jij bezit en je persoonlijk kenmerken. Een doener zal gelijk aan de slag gaan met een kas bouwen terwijl een denker eerst de gebruiksaanwijzing gaat lezen.

Je motieven in je leven wat je wilt bereiken zijn ook een filter die je bepaalt. Als je wilt afvallen zal je minder snel een mars eten dan wanneer je die motivatie niet hebt. Je motivatie bepaalt de richting van je gedrag.

 

Bovenkant
Kennis	Weet je genoeg? Weet je genoeg om te handelen? Weet je wat je moet doen? Heb je voldoende informatie? Waar kun je de kennis vandaan halen?
Gedrag	Kun je het? Wat ga je doen? Zijn je handelingen effectief? Heb je de mogelijkheid om het uit te voeren?
Onderkant
Overtuigingen	Wat maakt dat je zo denkt? Wat levert het jouw op om zo te denken? Wat maakt dat je de overtuiging niet wilt loslaten? Wat zou het je opleveren om anders te denken?
Normen en waarden	Vind jij dat het hoort, vind jij dit gepast? Pst dit bij jouw rol? Wanneer ben je teleurgesteld? Welke rol vind jij dat je moet spelen? Wat vind jij erg belangrijk in de samenwerking met elkaar? Hoe wil jij zelf behandeld worden? Waarover kun jij je heel erg kwaad maken? Stel dat ..., hoe reageer je dan? Hoe ver kan een wederpartij gaan bij jou? Wat zoek je in collega's Wat blokkeert je?
Eigenschappen	Is dit een patroon bij jou? Is dit een automatische reactie? Waar sta je voor? Hoe denk je over ...; hoe zie jij ...; hoe kijk jij naar ...? Wat is jouw mening over?
Motieven	Is dit een patroon bij jou? Is dit een automatische reactie? Waar sta je voor? Hoe denk je over ...; hoe zie jij ...; hoe kijk jij naar ...? Wat is jouw mening over?